Roerige geschiedenis Straatsburg krijgt nieuw hoofdstuk

Straatsburg

Partner zijn van een Unesco-fundamentalist is niet altijd even makkelijk. Voor je het weet word je van hot naar her gesleept, zie je de mooiste bouwwerken van de wereld en vergroot je ten koste van spaarzame vrije tijd je kennis over mens en natuur. Om dat soort nare bijkomstigheden tot een minimum te beperken vormt het terras vaak een wezenlijk onderdeel van onze werelderfgoedreizen. Daar analyseren wij opgedane indrukken, bespreken te ondernemen stappen en leggen hoog opgelopen geschillen bij. Het enige nadeel was echter altijd de beperkte smaak van Ech Nie. Zij dronk slechts zelden en dan alleen nog wijn. Gelukkig wisten we wat betreft die tekortkoming in Frankrijk belangrijke vorderingen te maken. Straatsburg diende als strijdtoneel.

Straatsburg
Kaart van de Elzas, eeuwenlang speelbal tussen Duitsland en Frankrijk. bron

 Speelbal

Straatsburg is een Duitse stad in Frankrijk. Gelegen aan de oevers van de Rijn is het eeuwenlang speelbal geweest tussen beide Europese grootmachten en wisselde het continu van eigenaar. Dat gedoe begon eigenlijk al in de 9e eeuw toen de kleinzonen van Karel de Grote onderling bonje kregen over de verdeling van opa’s Rijk. De oudste broer, Lothar, wilde het Rijk alleen hebben en nam het daarbij op tegen zijn twee jongere boertjes Karel de Kale en Lodewijk de Duitser.

Lothar verloor. Hij dolf het onderspit toen de twee jongere erfgenamen de handen ineen sloegen en elkaar plechtig beloofden samen tegen hem op te trekken. Die belofte ging de boeken in als de eed van Straatsburg en werd opgesteld in twee volkstalen; het (oud)Duits ten behoeve van Lodewijks leger en het (oud)Frans voor kale Karel. Een unicum voor die tijd want normaal gesproken werden geschreven teksten alleen in het Latijn aan het papier toevertrouwd. Het document wordt dan ook door zowel Duitsland als Frankrijk gezien als het eerste schriftelijke bewijs van hun taal.

Straatsburg
De oude stad van Straatburg wordt omringd door water

Primeur

Augustus 2012 wilden we een weekendje weg. Omdat we niet goed wisten waar we naar toe moesten doorliepen we Unesco’s lijst en kozen een stad op niet al te grote afstand. Ech Nie gaf de voorkeur aan een Duitse plaats, ik opteerde voor een Franse scène. Volgens het aloude Nederlandse poldermodel sloten we een compromis en lieten onze keuze vallen op de grensstad Straatsburg. “Allez bon?”

“Jawohl, mein freund.”

En zo kreeg Straatsburg de primeur. De eerste stad op onze queeste die we exclusief bezochten vanwege het feit dat die op de werelderfgoedlijst stond. Het zou niet bij die ene primeur blijven…

Straatsburg
Verkenning van Straatsburg kan ook per rondvaartboot

Zondebok

Nadat de Karolingers van het toneel waren verdwenen ontstond in het oosten het Heilige Roomse Rijk terwijl in het westen Frankrijk werd geboren. Straatsburg lag aan de rand van beide Rijken maar viel onder het gezag van de Roomse keizer. Gedurende de middeleeuwen ontwikkelde de stad zich gestaag tot een belangrijk centrum van cultuur en geestelijkheid. Het ging haar goed en in de 12 eeuw werden de aannemers uit Chartres uitgenodigd om ook hier een gotische kathedraal te bouwen. Ze gingen voortvarend te werk maar in 1348 waren ze nog steeds niet klaar en sloeg het onheil toe.

De pest arriveerde. Met al zijn verderf zorgde het voor een jarenlange bouwstop en een flink uitgedunde bevolking. Gefrustreerd gingen de Straatsburgers op zoek naar een zondebok. Niet geheel verrassend (sommigen speken zelfs van een Duitse traditie) kwamen ze uit bij de plaatselijke, Joodse gemeenschap. Ze zagen hen als oorzaak van alle ellende en gooiden ze collectief op de brandstapel.

Straatsburg
Vakwerk

Complottheorie

“Boeeeee!”, riep Ech Nie als blijk van afkeuring. “Tsja, zo ging dat vroeger nou eenmaal”, verduidelijkte ik. “Omdat de Joden niet Rooms-katholiek wilden worden werden ze door de kerk verketterd. Die houding had zijn weerslag op de bevolking en toen bleek dat de zwarte dood op Joden weinig vat had was 1 plus 1 al gauw 2.”

“Vonden ze zeker niet straat?”

“Nee precies! Toen de ene na de andere Straatsburger bezweek en de Joden gewoon door gingen met leven, toen fronste menigeen zijn wenkbrauwen. Dit zaakje stonk. Men vermoedde een Joods complot tegen de christelijke wereld en ging op onderzoek uit. Na wat gedegen speurwerk (lees extreme foltering) bekende een Joodse arts het drinkwater te hebben vergiftigd en dat was voor de overige inwoners genoeg reden om de gehele Joodse bevolking uit te roeien.”

“Maar ze hadden het niet gedaan?”

“Welnee. Eeuwen later bleken bacteriën de boosdoener te zijn geweest maar ja, wisten de middeleeuwse Straatsburgers veel. Die moesten gewoon hun agressie kwijt. Dat Joden er minder last van hadden kwam door hun religieuze reinigingswetten. Ze hadden hun hygiëne beter op orde en dat zorgde voor een afstand tussen hen en de ziektekiemen.”

Straatsburg
De 142 meter hoge klokkentoren was eeuwenlang het hoogste gebouw van de wereld

Klokgelui

“Kijk”, zei ik Ech Nie, toen we bij de kathedraal van de stad arriveerden. “Die klokkentoren herinnert nog elke dag aan die pestzooi van toen. Met zijn 142 meter vertelde hij de Joden dat ze niet gewenst waren en dat doet-ie nou nog steeds.”

“Pardon?”

“Ja, men was de Joden zo zat dat werd bepaald dat ze voortaan na tienen niet meer in de stad mochten zijn. Om er voor te zorgen dat ze ook daadwerkelijk vertrokken ging om 22.00 uur de bel. Zo wisten ze dat hun tijd gekomen was. Inmiddels zijn die tijden natuurlijk voorbij maar heeft men, als een soort van muzikaal monument, het klokgelui in ere gehouden.”

Straatsburg
Entree van de Münster

Dertigjarige oorlog

Gelukkig komt aan alles een eind. Na de pest herpakte het leven in Straatsburg zijn gezapige gangetje en in 1439 slaagde men er eindelijk in om de kathedraal, die men toen nog Münster noemde, af te bouwen. Het interieur van het gotische meesterwerk werd 100 jaar later opgeleukt met een astronomische klok en met die  aanwinst hoopte men op nog veel mooie en rustige tijden. Het liep anders. De Rooms-Katholieke kerk kreeg te maken met de Reformatie en dat ontketende een periode van grote onrust. Kritiek op de katholieke leer leidde er uiteindelijk toe dat een deel van de gelovigen zich afsplitste en voortaan als protestant door het leven ging.

De nieuwe opvattingen over hoe het geloof beleden moest worden bevielen de Straatsburgers en de aloude Münster werd omgedoopt tot een protestantse kerk. Niet iedereen was echter tevreden over deze nieuwe godsdienstleer. Paus en keizer zagen hun macht tanende en dan is oorlog natuurlijk nooit ver weg. Toen zij er niet in slaagden de Heilige geest weer in de fles te krijgen gingen katholieken en protestanten elkaar overal in het Rijk op ongenadige wijze te lijf. Dertig jaar lang vochten zij een bloedige strijd.

“Bah!” zei Ech Nie slechts.

StraatsburgFrans Duits

In de tussentijd had het katholieke Frankrijk zijn oog laten vallen op de Elzas, de streek waar Straatsburg deel van uitmaakt. De Fransen ambieerden een land wat de Rijn als staatsgrens had en vochten daarom tijdens de godsdienstoorlog mee aan de kant van de Protestanten. Dat ze daarbij streden tegen een vijand met dezelfde ideologie vergaten ze voor het gemak maar even. Niets zo belangrijk als religie uiteraard maar het kon natuurlijk niet zo zijn dat het de uitbreiding van het grondgebied in de weg ging zitten. Enfin, toen in 1648 de vrede werd getekend werden ze, als een van de zegevierende landen, beloond met de zo begeerde Elzas. Het werd nog mooier voor ze toen Het Heilige Roomse Rijk uiteen viel in een honderdtal kleine vorstendommetjes en ze en passant de sterkste van Europa werden.

Het duurde nog tot het einde van de eeuw voor Straatsburg ook officieel tot Frankrijk ging behoren maar, eenmaal zover, startte men subiet met de verfransing van het gebied. Eerste actiepunt was het wijzigen van de naam. Straatsburg werd Strasbourg. Daarna volgde de transformatie van protestantse Münster naar katholieke kathedraal, vervolgens moest de komst van een Jezuïtenacademie het belang van de protestantse universiteit tegengaan en tenslotte kreeg Vauban, dé vestingbouwer van de Fransen, de opdracht om de verdedigingswerken rond de stad zo te versterken dat er nooit meer een Duitser in kon komen.

Straatsburg
Oude vestingwerken van de stad

Bierstube

“Nou dat is ze dan niet erg gelukt hè”, merkte Ech Nie sarcastisch op. Omdat haar interesse in Straatsburgs verleden inmiddels tot een (historisch) dieptepunt was gezakt zaten we op het terras van een Franse Bierstube de lieve vrede te bewaren. Op de menukaart prijkten typisch Franse gerechten als: Flammekuche, zuurkool met worst en Pretzels. “Speciaal voor jou schat. Omdat je eigenlijk liever naar een Duitse stad wilde.”

“Ja maar qua eten had ik toch ech liever de Franse keuken gehad hoor.”

“Nou ja, neem dan alleen wat te drinken. Franse wijnen lust je toch wel?”

“Zeker”, zei Ech Nie, “Franse wel. Maar ik lees hier alleen maar over Riesling, Gewurztraminer of Edelzwicker.”

Straatsburg
Een van de beroemdste huizen van de stad, maison Kammerzell

Goethe

Taal en cultuur lieten zich niet zo makkelijk veranderen. Nog in 1772, bijna honderd jaar nadat de stad Frans was geworden, vormde Straatsburg een van de belangrijkste centra in de Duitse literatuurgeschiedenis. Men was al die tijd eigenlijk gewoon Duits als voertaal blijven gebruiken en ook de Duitstalige universiteit was nog steeds erg populair. De Sturm und Drang periode ontstond en grote schrijvers als Herder en Goethe vertelden tegen een ieder die het maar horen wilde hoe groot het genie der Duitsers wel niet was. Daar kon toch echt geen Italiaan of Fransman tegenop, aldus Goethe, en hij wees daarbij graag op de prachtige Münster om zijn woorden kracht bij te zetten. Dat de gotiek een Franse uitvinding was zag die voor het gemak maar even over het hoofd.

Franse revolutie

Twintig jaar na Goethe leek het pleit dan toch beslecht. De Franse revolutie brak uit en de Straatsburgers sloten zich daar van harte bij aan. Vrijheid, gelijkheid, broederschap was de nieuwe leuze en toen een Straatsburger de Marseillaise (het nieuwe volkslied) er bij verzon sloot de rest van het land het gebied definitief in de armen. De Duitse vorstendommetjes aan de andere kant van de grens waren echter minder gelukkig met de gebeurtenissen. Bang dat ze, net als de Franse adel, ook een kopje kleiner werden gemaakt gingen ze over tot de aanval. Heel even wisten ze daarmee wat kleine successen te boeken maar nog in hetzelfde jaar werden ze door de nieuwe Franse leider Napoleon weer verjaagd.

Straatsburg
Romantische huisjes langs het water

Romantiek

Napoleon kreeg het daarna hoog in de bol en veroverde in korte tijd grote delen van Duitsland en de rest van Europa. Met Rusland nam de kleine generaal echter wat te veel hooi op de vork en dat kostte hem uiteindelijk zijn Waterloo. In het versnipperde (en deels verwoeste) Duitsland werd men na het vertrek van de Fransen wat weemoedig. Men droomde over een herstel van het Heilige Roomse Rijk, over een terugkeer van roemruchte tijden, over Germaanse stammen die Romeinse legioenen in de pan hakten, over vrijheid en eenheid. Het nationalisme en de Romantiek staken de kop op en men deed verwoede pogingen om de verschillende gebieden weer samen te smeden tot één groot en sterk Duitsland.

“Krijgen we dat verhaal weer?” vroeg Ech Nie, die zich de Romantische Rijn nog goed kon herinneren. “Tsja dat romantische ideaal was voor die moffen zo belangrijk dat ze er maar liefst drie oorlogen voor over hadden.”

StraatsburgBlut und Eisen

“Drie?”

“Jawohl mein freund, drie.” Dat verenigde Duitsland wilde namelijk maar niet van de grond komen. Men verloor zichzelf in oeverloos geouwehoer en tegengestelde belangen, wikte en woog maar kreeg uiteindelijk niks voor elkaar. De Duitse minister Bismarck wist echter wel raad met de patstelling. Wars van dialoog of democratie verklaarde hij onomwonden dat eenwording maar op een manier kon worden bereikt; Blut und Eisen. Oftewel, oorlog.

Onderlinge verdeeldheid los je op door een gezamenlijke vijand te creëren, zo was zijn idee, en eigenlijk dachten ze er in Frankrijk net zo over. Beide landen hadden te maken met een ontevreden bevolking en dachten dit op te kunnen lossen door een goede ouderwetse titanenstrijd. Geschillen waren er genoeg dus een reden vinden bleek niet al te moeilijk. Na wat opgelopen spanning was vervolgens een lullig akkefietje genoeg om de gekrenkte trots bij de Fransen zo hoog op te laten lopen dat ze ten strijde trokken.

Straatsburg
Het vroegere barfüsserplatsz en het tegenwoordige Place Kléber

Oorlog

Dat doen we effe, dacht Frankrijk, maar na enkele maanden strijd kwamen ze van een koude kermis thuis. Kansloos verloren. De Duitsers waren echter de keizer te Rijk. Niet alleen bedongen zij tijdens de vredesbesprekingen enorme herstelbetalingen en teruggave van Straatsburg, nee, veel belangrijker vonden ze de hereniging van alle Duitse staten tot een nieuw Keizerrijk. Waren ze eindelijk weer de sterkste op het continent.

Veertig jaar Frans tandenknarsen gingen daarna voorbij. Men voelde zich berooid, was diep beledigd en zon op wraak. Gelukkig voor hen diende de eerste wereldoorlog zich aan en zagen ze daarin een kans om het de Duitsers betaald te zetten. Ze wonnen de strijd en het hele riedeltje herhaalde zich vervolgens in omgekeerde volgorde; schadevergoeding, restitutie van Straatsburg, frustratie, wraakgevoelens en een nieuwe wereldoorlog. Straatsburg werd aansluitend weer geannexeerd door het Derde Rijk om tenslotte in 1944 definitief in handen van Frankrijk te vallen.

Straatsburg
De kathedraal speelt een belangrijke rol in het straatbeeld

Biertje?

“Ben je d’r al uit?”, vroeg ik Ech Nie. Ze had tijdens het laatste gedeelte van mijn verhaal werkelijk geen boe of bah meer gezegd dus ik hoopte haar met een drankje weer bij de (geschiedenis)les te krijgen. “Allez bon”, zei ze chagrijnig, “doe mij maar een biertje.” Heel even dacht ik dat ik het niet goed gehoord had. “Wát wil je?!”

“Een biertje. Lekker!”

“Hè?!”

“Een biertje Ech Wel, ben je doof?”

“Je hebt nog nooit een biertje gedronken!”

“Nee, maar eens moet de eerste keer zijn nietwaar? Als ik hier al geeneens een Frans wijntje kan krijgen…”

Straatsburg
Ech Nie schrijft geschiedenis, haar eerste biertje ooit

Mijlpaal

Tijdens het laatste conflict vroeg men zich al af wat ze nou toch met Straatsburg aan moesten. Men wilde na de zoveelste confrontatie niet weer een tot op het bot verdeeld Europa want dat zou, zo had men eindelijk ingezien, toch alleen maar leiden tot een volgende oorlog. Uiteindelijk bedacht men een oplossing. Straatsburg moest de hoofdstad van Europa worden. Als symbool van verzoening werd het verkozen tot zetel van tal van Europese instellingen en dient het tegenwoordig (samen met Brussel) de belangen van de hele Europese gemeenschap.

Eind goed, al goed.

En Ech Nie? Dat eerste biertje beviel d’r zo goed dat ze het na drie jaar proberen ook eindelijk ech lekker vond. Goed gedaan meissie! De geschiedenis van Straatsburg is weer een hoofdstuk rijker. Ech Wel!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: