Terug naar de Steentijd in de grot van Altamira

Altamira

Onze vakantie is meestal zo opgebouwd dat we de ene dag lamlendig op het strand liggen (wat Ech Nie het liefste doet) en ons de andere dag vergapen aan het lokale werelderfgoed. (waar ik weer het meeste lol aan beleef). Geven en nemen noemen ze dat. Maar ja, als we dan op de terugweg zijn van een lange dag op het strand en we kómen toevallig langs een Unesco-monument…

“Wat nou, we moeten eerst nog even naar de grot van Altamira”, zegt Ech Nie licht gepikeerd, “dit is míjn stranddag hoor, en ik heb hartstikke honger!”

“Ja, ik weet het Ech Nie. Maar ja, we zijn nu zo dichtbij dat we er moeilijk aan voorbij kunnen rijden. Dat zou echt belachelijk zijn.”

“Nou inderdaad, krankzinnig gewoon. Waarschijnlijk is het ook volkomen toeval dat we hier rijden en ons hotel om de hoek staat. Of niet soms?”

Het klooster in Santillana del Mar met half vergaan beeld
Het klooster in Santillana del Mar

Santillana del Mar

Nee, dat was geen toeval. Santillana del Mar was als verblijfplaats gekozen omdat het, naast de grot van Altamira, ook nog een andere Unesco-site binnen haar stadsgrenzen heeft. Het klooster van het kleine middeleeuwse plaatsje is namelijk als onderdeel van de noordelijke bedevaartsroute naar Santiago de Compostela eveneens opgenomen op de werelderfgoedlijst. Die eer dankt ze aan de aanwezigheid van het graf van de Heilige Juliana (Santa Illana zeggen ze in Spanje) die door de langeafstandslopers al eeuwenlang wordt aanbeden. Vandaag hadden we aan Juliana echter geen boodschap, wij kwamen voor Altamira.

Prehistorische werktuigen in het museum van Altamira
Werktuigen van de oermens

Paleolithisch expressionisme

“Santillana is gewoon heel strategisch gelegen schat. Dáárom zijn we hier. Het staat bekend als een van de mooiste dorpjes van Spanje, de kust en zijn fijne stranden liggen op een steenworp afstand en het heeft ook nog eens een hele knappe erfgoedsite in zijn onmiddellijke nabijheid. Wat wil je nou nog meer?”

“Eten.”

“Eten, zegt ze. Pfff. Ja mop, dat gaan we óók doen. Maar eerst gaan we naar de grot van Altamira, een site die wordt geroemd vanwege haar buitengewone klasse.”

“Het zal eens niet…”

“Ja, nee echt, dit is zó bijzonder dat het gewoonweg ongekend is. We zijn hier namelijk in het mekka van het paleolithisch expressionisme aanbeland!”

Ingang van de grot van Altamira
Ingang van de grot van Altamira

De grot van Altamira

Het is het jaar 1878. Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling over de steentijd raakt de Spaanse amateur-archeoloog de Sautuola aan de praat met een vooraanstaand prehistoricus. Het gaat over de vondsten die rondom de heren liggen uitgestald en over de vindplaatsen van al die bijzondere voorwerpen. “Misschien moet je toch eens wat beter kijken”, adviseert de geschiedkundige, als Sautuola hem meldt dat hij thuis ook nog wel een grot heeft die nooit echt is onderzocht. Goed idee, denkt Don Sautuola, en bij thuiskomst kruipt die gauw het donkere hol van Altamira in.

Zo vader, zo dochter

Omdat het gat nogal nauw is beweegt Sautuola zich voort op handen en voeten en heeft hij zijn ogen gericht op de vloer. Hij vordert gestaag maar hoewel hij onderweg verschillende botjes en pijlpunten weet te verzamelen blijft een echt spectaculaire vondst uit. Gelukkig voor de mensheid had hij zijn 7 jarige dochter meegenomen. Zij is minder kortzichtig dan haar vader en met haar geringe lengte is ze in staat om in de krappe ruimte gewoon rechtop te lopen. Bij een blik omhoog is het dan ook deze kleine meid die de kuddes op het plafond ontdekt. Ze waarschuwt haar vader en die ziet het meteen; paleolithisch expressionisme.

Paleolithische tekening in grot van Altamira
Paleolithisch expressionisme in de grot

Sixtijnse kapel

“Hee paleo”, zegt Ech Nie. Ik had niet verwacht dat ze weleens van de term had gehoord maar heb haar blijkbaar onderschat. “Zo heet dat afslankdieet ook.”

“Hè?”

“Ja eten als een holbewoner. Je weet toch?”

“Geen idee. Maar goed, het gaat nu even niet over eten Ech Nie. Dit gaat over kunst. Grotschilderingen om precies te zijn. Die Neanderthalers konden namelijk heel aardig tekenen en de grot van Altamira is daar toch wel één van de mooiste voorbeelden van. Sommigen noemen hem zelfs de sixtijnse kapel van de prehistorie.”

3D

Veel te mooi, was het oordeel van de deskundigen. “En dus nep.” Had Sautuola eerst met veel enthousiasme zijn vondst wereldkundig gemaakt, werd hij even later uitgemaakt voor een bedrieger. Holbewoners riepen slechts oebagoeba en holden met een knots in de hand achter wilde beesten aan, zo was de algemeen heersende gedachte. Die konden geen schitterende schilderingen maken en al helemaal niet in 3D.

“Driedee?”

“Jazeker. Er zit diepte in de tekeningen. De oermens uit de grot maakte handig gebruik van de welvingen in de rotswand en creëerde een driedimensionaal beeld. Dat vonden de geleerden uit de 19e eeuw echter zó verdacht dat zij Sautuola ervan beschuldigden een moderne kunstenaar te hebben ingehuurd. Dat mensen uit de steentijd al zo creatief waren geweest ging er bij de kunstkenners niet in. Daar kwam nog eens bij dat de tekeningen van een uitzonderlijke kwaliteit waren en er als nieuw uitzagen. Duidelijk geen paleolithisch expressionisme luidde het eindoordeel.”

Bewerkt bot met tekening van een hert in de grot van Altamira
Kunstbot

Replica

Als we onze auto net hebben geparkeerd begint Ech Nie alweer te mekkeren. “Hoe groot is die grot van Altamira eigenlijk?”

“Weet ik veel, een kleine 300 meter geloof ik. Hoezo?”

“Omdat ik rammel.”

Zucht. “Nou wees maar gerust hoor, we zijn hier zo klaar. Die grot valt namelijk niet te bezoeken. Toen iedereen op een gegeven moment besefte dat de tekeningen toch ech wel uit de oude steentijd stamden, was de belangstelling plotseling enorm. Massa’s mensen drongen Altamira binnen en hielpen met hun ademhaling heel het hol naar de klote. Om de tekeningen te beschermen tegen verdere schade werd het werelderfgoed vervolgens afgesloten voor het grote publiek.”

“Wat doen we hier dan als we niet naar binnen mogen?”

“Omdat er ook nog zoiets bestaat als een replica schat. Fijn hè?”

Gebruiksvoorwerpen van de peleolithische mens in museum van Altamira grot
Gebruiksvoorwerpen van de peleolithische mens

Geklieder

De replica bevindt zich in een museum dat de Spanjaarden in 2001 vlakbij de originele grot hebben gebouwd. Omdat we nog even moeten wachten voor het onze beurt is Altamira te betreden lopen we een rondje langs vitrines vol botten, fluitjes, punten en sieraden. Ook leren we over kunst, en over hoe het ons onderscheidt van de dieren om ons heen en over de behoefte die onze verre voorouders reeds hadden om zich er mee te omringen.

Verder begrijpen we dat de grot zijn eerste bewoners zo’n 22.000 jaar geleden mocht verwelkomen, dat men toen gelijk al begon met het bekladden van zijn muren en dat het hert de meest afgebeelde viervoeter is. Net voordat Altamira haar poort open doet pikken we nog op dat er, naast herten, ook tal van tekeningen zijn die paarden, bizons en everzwijnen moeten voorstellen, dat er behalve beesten ook abstracte voorstellingen zijn, dat er afbeeldingen van handen op de rotsen staan en dat men voor het geklieder veelal oker en houtskool gebruikte. Vandaar de kleuren rood en zwart.

Okerkleurige handen van de oermens in grot van Altamira
De oermens zegt “Hallo!” Behalve dieren zijn er ook afbeeldingen van handen te vinden in de grot van Altamira

Het hoogtepunt

Dan horen we de bel en spoeden ons naar het hoogtepunt van de dag, de paleolithische tour. We wandelen door de deur die ons scheidt met de prehistorie en dalen langzaam af naar beneden. Onderweg lopen we voorbij wat oermensen en nog iets wat op een archeologische site moet lijken maar echt onder de indruk raken we er niet van. Ach, denken we, dit is slechts opmaak voor de grote klapper van zometeen.

Niet dus.

“Minutieus nagemaakt, tot in het kleinste detail en met de modernste technieken”; dat was het verhaal vooraf en dat was wat we verwachtten. Wat ze niet hadden gezegd, of althans, wat wij niet hadden begrepen, was dat slechts het plafond van Altamira’s beroemdste zaal was nagemaakt. Een klein stukje dus maar van de in totaal 150 tekeningen die er in de grot te vinden zijn. Het kostte ons welgeteld twee minuten om alles te hebben gezien. Wat een deceptie! Het paleolithisch expressionisme teruggebracht tot één enkel stucplafonnetje. Gedesillusioneerd keren we weer terug naar de tegenwoordige tijd en kijken elkaar vragend aan. “Was dit die buitengewone klasse waar je het over had?” schampert Ech Nie. “Tsja”, antwoord ik, “dat was wel een beetje teleurstellend of niet?”

Unesco's onderscheidingsteken op een steen bij Altamira grot
Unesco’s onderscheidingsteken bij Altamira grot

Makkelijk

“Nou ja”, haalt Ech Nie haar schouders op, “wel lekker makkelijk zo. Hoef je tenminste niet door zo’n donkere kruip-door-sluip-door-gang, want dat is ook maar niks. Zeker niet als je ook nog eens continu uitglijdt over gladde, natte stenen.”

“Lekker makkelijk? Hier was toch helemaal geen hol aan?! Als je een grot nabouwt dan moet die ook lijken op een grot. Hij moet vochtig zijn, druipen van de nattigheid, donker, koel, lastig te betreden. Dit leek nergens op. Ja, op een ziekenhuiszaal. Tsjongejonge zeg, wat een aanfluiting! En dan mocht je nog geeneens foto’s maken ook! Niet te geloven!”

“Je bent echt boos hè?”

“Ja natuurlijk, komen we hier speciaal naar toe, krijgen we een of andere nepspleet voorgeschoteld die niet eens líjkt op het origineel. Wat nou natuurgetrouwe kopie?”

“Kregen we maar iets voorgeschoteld”, stelt Ech Nie gevat, “maar hoe bedoel je; rijden we hier speciaal naar toe. Ik dacht dat we hier toevallig langs reden?”

Vitrines vol prehistorische voorwerpen in het museum van Altamira
Vitrines vol met gevonden voorwerpen

Nieuwe dag, nieuwe kansen

Om de teleurstelling weg te spoelen gaan we de volgende dag, míjn dag, op zoek naar een van de 17 andere grotten die ingeschreven staan. “Nog meer gehol?”, vraagt Ech Nie weinig uitgelaten. “Ja”, antwoord ik geestdriftig, “gister was natuurlijk helemaal drama dus daarom gaan we vandaag voor het echte paleolithische werk. Een échte grot met échte tekeningen. Ik ben helemaal klaar met die neppe zooi. En trouwens, het schijnt dat de kunst in El Castello (de naam van een van de andere grotten) nog veel ouder is dan die in Altamira. 40.000 Jaar of zo. Dát is pas sensationeel!”

Maar zoals wel vaker loopt de dag net even anders dan gepland. Hoe we namelijk ook zoeken, en ondanks de aanwezigheid van richtingaanwijzers en een ge-update TomTom, het lukt ons niet de grot te vinden. Gefrustreerd over de gang van zaken hef ik de handen ten hemel en begin wild om me heen te trappen. Hier tekort, daar te lang. Ech Nie grijpt meteen in. “Rij anders even naar het strand, druktemaker. Kan je een beetje afkoelen van al dit verhitte gedoe. Het is hier trouwens vlakbij, dus eigenlijk zou echt ook belachelijk zijn als we er gewoon aan voorbij zouden rijden…”

Ik begrijp de hint.

“Ach ja, je hebt helemaal gelijk Ech Nie, dat zou inderdaad krankzinnig zijn.” Om het spelletje mee te spelen voeg ik er aan toe. “Maar misschien moeten we eerst nog even wat te eten halen, denk je niet? Je weet immers maar nooit…”

“Lijkt me een goed idee inderdaad, Ech Wel!”


Noot: Tegenwoordig is het wél mogelijk de originele grot te bezoeken. Elke vrijdagmorgen worden 5 museumbezoekers uitgeloot (die tussen 9.30 en 10.30 uur een kaartje hebben gekocht) en krijgen de gelegenheid even in Altamira af te dalen.

Heb jij je dag weleens niet, Altamira bezocht of rots getekend? Laat het ons weten in de comments hieronder, we horen het graag!

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: