Zo boven, zo beneden; Dom van Speyer verbindt hemel en aarde

kathedraal van Speyer

“Omdat de feestdag van aartsengel Michaël 29 september is, wijst de kathedraal van Speyer die kant op.”

“Aartsengel Michaël?”

“Ja, hij is volgens het Bijbelboek Openbaringen de beschermer van de uitverkorenen en daarom door de middeleeuwse kathedraalbouwers verkozen tot de patroonheilige van de kerk. Om die reden hebben ze de Dom ook zo geplaatst dat die in de richting van zijn feestdag wijst, de plaats dus waar op 29 september de zon opkomt. Typisch staaltje Zo boven, zo beneden…”

“Zo boven, zo beneden?”

“Ja, Ech Nie, dat heb ik je toch al vaker verteld? Ga je alles herhalen vandaag?”

Vooraanzicht van de kathedraal van Speyer met roosvenster en Heiligen
Rond roosvenster met Jezus in het midden, daaronder 5 Heiligen waaronder aartsengel Michaël en Maria

Hemel en aarde

Net als bij de kathedraal van Chartres hebben de middeleeuwse kathedraalbouwers ook in Speyer getracht het Goddelijke en het aardse te combineren. Zo is boven de ingang een rond roosvenster aangebracht dat door een vierkant wordt omkaderd. In dit geval symboliseert de cirkel het Goddelijke; het verwijst naar de oneindigheid van de Schepper en herinnert aan Zijn Bijbelse uitspraak; “Ik ben de Alfa en de Omega, het Begin en het Einde.” Het vierkant staat symbool voor het aardse bestaan en representeert de vier elementen, de vier windrichtingen en de vier jaargetijden. Christus staat in het centrum van beide figuren en verbindt zo de geestelijke wereld met het stoffelijke bestaan.

“Oh ja, dat verhaal. En waar waren die dieren op de hoeken ook alweer voor?”

“Zij benadrukken nog eens de relatie tussen hemel en aarde. Volgens de Schriftgeleerden vertegenwoordigen de gevleugelde wezens zowel de vier evangelisten uit de Bijbel als de vier elementen op aarde. In het Bijbelboek Openbaringen wordt trouwens verteld dat ze rondom de troon van de Almachtige zitten en vandaar dus dat ze ook hier om Hem heen staan afgebeeld.”

 

PLattegrond van de kathedraal van Speyer
De drie delen van de kathedraal van Speyer; rechts het voorportaal, in het midden het schip en links het koor. Bron

De weg naar het Licht

Net als bij de basiliek van Vézelay hebben de middeleeuwse kathedraalbouwers ook in Speyer getracht de weg naar God door middel van licht weer te geven. Volgens de Bijbel is de Heer immers het Licht van de Wereld, de Zon der Gerechtigheid, Hij die op de Dag des Oordeels vanuit het oosten zal terugkeren en dan de zielen zal wegen. Om die reden bevindt het koor zich in het oosten van de kerk, daar waar het licht wordt geboren, en symboliseert de zonsopkomst de wederopstanding van de Heer. Hij die de duisternis verdrijft. Badend in het licht is het tevens een verwijzing naar het Hemelse Jeruzalem; de stad die volgens het Bijbelboek Openbaringen, na de eindstrijd, de woonplaats van Onze Vader zal zijn en die bovenal fonkelt van Zijn licht en heerlijkheid.

“Oh ja, dat verhaal. En was er niet ook iets met een bedevaart of zo?”

“Gelukzalig wordt je inderdaad niet zomaar Ech Nie, daar moet je wel boete voor doen. Om dit weer te geven is de kerk opgesplitst in 3 delen; voorportaal, schip en koor. Om uiteindelijk tot Christus te komen dien je eerst het voorportaal te betreden, (een donkere ruimte aan de westkant van het gebouw) en kan je vervolgens via een nauwe deur het schip ingaan. Als je beide fases succesvol hebt doorlopen eindig je uiteindelijk bij het koor.”

Heilig boontje in de kathedrala van Speyer
Heilig boontje. De kathedraal van Speyer herbergt de overblijfselen van diverse Duitse keizers en bisschoppen

Het Hemelse Jeruzalem

Net als bij de Dom in Aken hebben de middeleeuwse kathedraalbouwers ook in Speyer getracht de principes van de getallenleer zoveel mogelijk te implementeren. Zo is de koepel boven het koor achthoekig van vorm en wordt het schip gedragen door twaalf afzonderlijke zuilen. Voor wat betreft de achthoek; de christelijke leer vertelt ons dat de Heiland op de eerste dag van een nieuwe week terugkeerde uit de dood, oftewel, op de achtste dag. Vandaar dat de acht symbool staat voor een nieuw begin, voor Jezus’ herrijzenis en wedergeboorte.

De achthoek gold bovendien als een overgangsvorm tussen het (aardse) vierkant en de (hemelse) cirkel. Vanwege deze verbinding tussen het stoffelijke en het hemelse, deed de crypte onder het koor 300 jaar lang dienst als laatste rustplaats voor de keizers van het Heilige Roomse Rijk. De eerste die er kwam te liggen was Koenraad, de opdrachtgever van de bouw en de grondlegger van een nieuwe, keizerlijke dynastie.

“Oh ja, dat verhaal. En waar stond het getal twaalf ook alweer voor?”

“Twaalf is het getal van het volk Israël, de uitkomst van drie x vier, de vereniging van het hemelse en het aardse. Het nieuwe Jeruzalem komt volgens het Bijbelboek Openbaringen uit de hemel neerdalen en zal worden bewoond door de (aardse) gelukzaligen en de verheven God. Twaalf vormt het fundament van het Hemelse Jeruzalem; het is het aantal poorten dat de stad bevat (in elke windrichting 3), het aantal engelen die de toegang bewaken, het aantal juwelen die er schitteren, het aantal stammen van het volk Israël en het aantal apostelen waaruit de Gemeente ontspruit.”

Kapel naast de kathedraal van Speyer die de kruisgang van Jezus op de Olijfberg uitbeeldt
Kapel naast de kathedraal van Speyer die de kruisgang van Jezus op de Olijfberg uitbeeldt

Lichaam en hoofd

De Gemeente is de benaming van zowel een grote groep gelovigen als álle christenen bij elkaar. Volgens de Bijbel vormen zij een gemeenschap die onlosmakelijk met elkaar, én met Hem, verbonden zijn. Het verklaart dus ook meteen waarom er boven de ingang van het schip geschreven staat; Opdat allen één zijn. De Gemeente functioneert als ware het één lichaam en waarbij de Heer aan het hoofd staat. Natuurlijk hebben de middeleeuwse kathedraalbouwers ook deze gedachte in de kerk willen weergeven.

“Ehm, hadden we dat verhaal ook al eens gehad of…?”

“Nee, dat komt nu.”

Het dak van het schip wordt overkoepeld door zes gewelven en verwijst daarmee naar de mens en zijn aardse bestaan. Zes is namelijk het getal van de zondige mens, het staat voor onvolledig, net niet en bijna. Zes is bijna zeven maar nog niet helemaal. Op de zesde dag werd de mens geschapen maar pas op de zevende dag was de schepping voltooid. In de Bijbel geldt zeven daarom als het meest Heilige getal van allemaal. Het is het symbool van volmaaktheid, overvloed en het einde van een cyclus.

Behalve de zes en de zeven is ook de één nog van belang. Eén is het getal van God, de basis en het begin. In de kathedraal wordt het schip door het koor bekroond, het is zes (gewelven) + één (koepel), het lichaam en het hoofd, een eenheid die onlosmakelijk met elkaar is verbonden. Daarnaast zie je dat het koor (hoofd) ook een beetje scheef staat ten opzichte van het schip (het lichaam). Met de kerk gebouwd in de vorm van een kruis stelt het geheel de gekruisigde Jezus met zijn afhangende hoofd voor…

Vakwerkhuis en kathedraal van Speyer
De kathedraal van Speyer tussen de vakwerkhuizen van de stad

Vuur en vlam

Hoewel Ech Nie onder de indruk is van alle symboliek stelt het interieur haar enigszins teleur. Geen wonder ook, want in de kathedraal is behalve het altaar maar weinig boeiends te zien. “Tsja”, zeg ik, “dat hebben we helaas aan het brandschattende Franse leger te danken.” Die laaielichters staken net als bij de Grote Markt in Brussel ook hier in Speyer de boel expres in de fik. Ze waren namelijk gefrustreerd over het verloop van de oorlog en pasten toen maar, op bevel van koning Lodewijk XIV, de tactiek van de verschroeide aarde toe. Niet dat het verder enig militair nut had, het was gewoon een specialiteit die de zonnekoning graag bezigde. Ruim honderd jaar later herhaalde Napoleon dit kunstje nog eens en werd de kathedraal opnieuw in vuur en vlam gezet.”

Freiheitsbrief Speyer op kathedraal
In gouden bewoordingen verstrekte keizer Heinrich in 1111 de burgers van Speyer enige privileges

Openbaring

“Zo zie je maar Ech Nie”, besluit ik mijn verhaal, “het Bijbelboek Openbaringen werd in Speyer bewaarheid. Niet alleen zit de kathedraal vol Heilige symboliek en verwijzingen naar deze wonderlijke vertelling, de geschiedenis van het godshuis lijkt ook nog eens op de gebeurtenissen uit het laatste Bijbelboek. Het kan toch immers geen toeval zijn dat de strijd tussen goed en kwaad, vertolkt door aartsengel Michaël en zijn tegenstander Lucifer (!), zoveel overeenkomsten vertoont met de oorlogen die Duitsland en Frankrijk hier uitvochten? Gelukkig waakte beschermengel Michaël over de oude kathedraal en bleef het Hemelse Jeruzalem behouden.”

“Jeetje, over Zo boven, zo beneden gesproken...”

“Dat bedoel ik, Ech Wel!”


Kerkganger of niet, kathedralen inspireren en zorgen regelmatig voor verrassende ontdekkingen. Voor al diegenen die het werk van de middeleeuwse kathedraalbouwers ook wel eens willen aanschouwen, Speyer ligt op 4.5 uur rijden van Rotterdam en de Dom is gratis te bezoeken.

Opmerkingen over bovenstaand, gelukzalig of getallenfreak? Laat een bericht achter in de comments hieronder, we horen het graag!

2 Reacties

  1. Klopt, kathedralen zijn inderdaad een schat van veelal verrassende verhalen en ontdekkingen. En toch zou ik eerder langs die vakhuizen willen kuieren dan op zoek te gaan naar die schatten. Ieder z’n manier om een stad te bezoeken, toch?!

    1. Oh, dat zeker inderdaad. Al sluit het een het ander niet uit natuurlijk. En laten we ook vooral het terras niet vergeten!! 😀 😀

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: