Is de kathedraal van Aken Dom?

Aken

Dat de heidense wereld het gebied van de duivel is had ik wel begrepen. Dat is logisch. Maar dat het de wil van God is om deze barbarij te allen tijden te bestrijden was me dan weer ontgaan. Toch niet genoeg geluisterd, denk ik, vroeger in de kerk. Ik dacht namelijk altijd dat je je vijanden lief moest hebben, dat diegene die je op de wang slaat je ook de andere kant moest aanbieden. Maar sinds ons bezoek aan Aken en Karel de Grote weet ik wel beter. God wil dat helemaal niet. Hij wil dat het christelijk geloof wordt verspreid. Indien nodig te vuur en te zwaard.

Gelukkig was Karel, koning der Franken en edel van geest, zich wél bewust van zijn Goddelijke plicht. Hij begon een heilige oorlog tegen de ongelovige Saksen, plunderde hun heiligdommen en maakte ieder andersdenkende een kopje kleiner. De kerstening van Europa was een zegen en daar mogen we Karel wel dankbaar voor zijn. Wat had de wereld er toch anders uit gezien als Karel net zo Dom was geweest als ik. Dan zaten we nu waarschijnlijk elke zondag rond een oude eik in het bos in plaats van in een heerlijk verwarmde kerk. Riepen we niet God aan maar Wodan.

Karel zegt hallo, kerkschat met armbot van Karel
Karel zegt hallo, kerkschat met armbot van Karel

Luisteren

Vrome Karel geloofde in eenheid door religie. Als beschermer van het christelijke geloof veroverde hij een gebied dat ongeveer zo groot was als het oude West-Romeinse Rijk. In het kielzog van zijn bekeringsoffensief liet hij missionarissen het woord van God verspreiden en zieltjes winnen voor de Frankische christelijke zaak. Dat liep redelijk gesmeerd maar de barbaarse Saksen wilden aanvankelijk niet erg meewerken. Keer op keer kwamen ze in opstand, staken kerken in brand en zendelingen neer. Dat moest maar eens afgelopen zijn, vond Karel. Hij bepaalde dat voortaan alle heidense rituelen verboden waren, dat er moest worden geluisterd naar de koning, dat kerken en missionarissen heel moesten blijven en dat dopen in het vervolg verplicht was. Wie niet gehoorzaamde kreeg de doodstraf.

Eenheid

De eenheidsstaat die Karel voor ogen had moest worden bereikt door invoering van het pure geloof uit de begintijd van het christendom. Orde en rust moest er zijn en daarvoor moest het volk worden heropgevoed. Bisdommen en kloosterscholen werden opgericht en priesters kregen de opdracht de heidense bevolking wat christelijke moraal bij te brengen. In Aken werd een paleisschool gesticht en de erbij verzamelde geleerden kregen de taak de klassieken uit de oudheid te bestuderen. Nieuwe wetten werden uitgevaardigd. Voortaan was er niet alleen één religie maar ook; één schrift, één munt, één maat in gewicht en lengte, één manier van werken op het land en uiteraard ook één protocol voor de gang van zaken in de kerk. Eendracht maakt macht. Oftewel; één volk, één rijk, één leider. Een Duitse gedachte die er blijkbaar al vroeg in zat.

Hofkapel
Kathedraal met in het midden de hofkapel, van buiten niet echt een eenheid

Unesco kon al die pogingen tot vereniging wel waarderen en wees de kathedraal van Aken in 1978 aan als werelderfgoed. De kern van de kerk bestaat namelijk uit Karels hofkapel en in Unesco’s motivatie roemde ze het gebouw als een “mooi symbool voor de culturele en geestelijke opleving die Europa beleefde onder Karels heerschappij”. Hij had het ´m geflikt. 1200 Jaar na zijn kordate optreden volgde de ultieme erkenning. Zijn Dom kwam op de lijst van werelderfgoed en hij werd een echte Grote!

De palts

Tijdens de laatste poging van een Duitse leider Europa in een groot Rijk onder te brengen had Aken het behoorlijk zwaar te verduren gekregen. Geallieerde bombardementen zorgden ervoor dat 65% van de woningen konden worden afgeschreven en dat de charme van de oude stad grotendeels verloren ging. Toch is de opzet van Karels favoriete palts (de verzameling gebouwen die de koning en zijn hofhouding onderdak verschafte) min of meer bewaard gebleven.

de palts
de palts in Aken (bron)

Bij aankomst in de stad liepen wij de Grote man al snel tegen het lijf. Trots staat zijn standbeeld bovenop de Karlsbrunnen, de oudste bron van de stad. Een mooi plekje want Karel vond het zwavelhoudende water zo lekker dat het een van zijn belangrijkste redenen was om zich hier te vestigen. Direct daarachter ligt het stadhuis van Aken wat is gebouwd op de fundamenten van Karels voormalige paleis. Karel was een groot bewonderaar van de Romeinse cultuur en daarom kreeg zijn paleis het uiterlijk van een Romeinse basilica, het machtscentrum van de oude keizers. Toen het paleis zo vervallen was dat het moest worden gesloopt ontwierpen de architecten voor de nieuwe stadsbestuurders een stadhuis waarin de vorm van een basilica nog steeds te herkennen is. Achter het stadhuis ligt het vroegere koningsplein met aan de andere kant één van Unesco’s iconen, de vorsten Dom.

Een nieuw Rijk

Omdat het christendom in de Romeinse tijd ontstaan was streefde Karel naar de wedergeboorte van het oude Rijk. Zijn vader had in Karels jeugd reeds een verbond gesloten met de kerkelijke macht en daarin hadden beiden elkaar beloofd  voortaan gezamenlijk de barbarij te bestrijden. Naar oudtestamentisch gebruik werd het plot beslecht door een pauselijke zalving van vader en zoon zodat iedereen gelijk kon zien dat het nieuwe akkoord Gods instemming had. Het werd een broederschap voor het leven. Toen Karel later groot was hielp hij de paus een paar keer uit de brand en de paus, op zijn beurt, promoveerde Karel op eerste kerstdag van het jaar 800 tot “grote vrede stichtende keizer”. De eerste sinds de ondergang van het West-Romeinse Rijk ruim 300 jaar daarvoor.

Aken

Geachte symboliek

De wederopstanding van Europa moest natuurlijk ook tot uiting komen in Karels hofkapel. De achthoekige vorm die het gebouw heeft was daarom niet alleen uit esthetisch oogpunt gekozen maar kreeg dit uiterlijk voornamelijk vanwege religieuze overwegingen. Het idee was namelijk dat Jezus was herrezen op de eerste dag van een nieuwe week, oftewel, de achtste dag. Om die reden was de achthoek dus het ideale figuur voor Karels kerk. De acht stond immers symbool voor een nieuw begin, voor de wedergeboorte, en dat is precies wat Karel met zijn bouwwerk wilde uitstralen. Vanuit diezelfde gedachte werd het godshuis dan ook gewijd aan Maria, de moeder Gods, die met de geboorte van haar kind ook een nieuwe tijd inluidde.

De achthoek werd daarnaast gezien als een overgangsvorm tussen cirkel en vierkant. Bijzonder passend omdat de cirkel al sinds de oudheid werd gekoppeld aan het oneindige, het hemelse, terwijl het vierkant als symbool diende voor de (platte) aarde. De achthoek zorgde dus als het ware voor een verbinding tussen hemel en aarde precies zoals Karel zichzelf zag als een verbinding tussen God en mens.

De achthoek, symbool voor de overgang naar een nieuw begin
De achthoek, symbool voor de overgang naar een nieuw begin

Volmaakte maatvoering

De vorm van Karels kapel is tevens een verwijzing naar het uiterlijk van de tempel van Salomo en het “Hemelse Jeruzalem” waarvan men vroeger dacht dat deze achthoekig was. Het “Hemelse Jeruzalem” is een term die gebruikt wordt in het boek Openbaringen, het laatste boek van de Bijbel. Het is een beschrijving van “de stad van de grote Koning, het koninkrijk Gods.” De stad zou zijn opgebouwd vanuit het getal twaalf, de maat der engelen en van perfectie. Het was dus ook de enig geschikte maatstaf voor Karels kathedraal en de heilige maatvoering is dan ook overal in het gebouw terug te vinden. Zo is de omtrek van de achthoek bijvoorbeeld 144 voet, 12 x 12.

Karel, David en Salomo

De geachte Karel, vol van zijn verheven taak, profileerde zichzelf maar wat graag als de nobele beschermer van het christelijk geloof. Hoewel hij bewondering had voor de oude Romeinse keizers waren het de Bijbelse koningen David en Salomo waarmee hij zich identificeerde. Zij hadden immers, net als hij, bij de gratie Gods mogen regeren over het uitverkoren volk. David, de achtste (!) zoon van papa Isaï en net als Karel in zijn jeugd als troonopvolger gezalfd, was volgens de Bijbel “een man naar Gods hart”. Hij stichtte Jeruzalem en niemand minder dan Jezus zelf was van hem een nazaat. Geen wonder dus dat Karel zich door zijn hofhouding graag als David liet aanspreken.

Met de bouw van zijn achthoekige kerk legde Karel tevens de link naar vredeskoning Salomo, de zoon van David en de man die de eerste tempel in Jeruzalem liet neerzetten. De rechtvaardige Salomo sprak zijn oordelen uit zittend op een troon en daarom diende deze stoel als voorbeeld voor Karels eigen troon. De zetel is belegd met Romeins marmer maar ziet er verder, zeker vergeleken met de rest van de kerk, nogal simpel uit. Elke decoratie ontbreekt. Dat komt volgens sommige onderzoekers omdat het marmer afkomstig is uit de Heilige grafkerk in Jeruzalem, de plek waar Jezus begraven lag. Bewijs daarvoor ontbreekt maar het zou een verklaring kunnen zijn voor het eenvoudige uiterlijk van de stenen stoel.

"Hemels Jeruzalem" uitgebeeld in een achthoekige kroonluchter
“Hemels Jeruzalem” uitgebeeld in een achthoekige kroonluchter

Kerkschatten

De hofkapel zelf is één en al pracht en praal. Wat gelijk bij binnenkomst opvalt zijn de kleurige mozaïeken overal om je heen. Niet bepaald standaard in een westerse kathedraal. In de koepel zie je Jezus zittend op een troon. Daaronder hangt aan een zware ketting een achthoekige (!) kroonluchter van verguld koper. Een geschenk uit de hemel, zo gezegd, want het ding moest (uiteraard) “het nieuwe, van goud schitterende Jeruzalem” voorstellen. De symboliek is duidelijk. De kaarsenhouder hangt tussen hemel en aarde en verdrijft met zijn Goddelijk licht en duur edelmetaal de duivelse duisternis, net zoals het “Hemelse Jeruzalem” in de Bijbel doet.

In 1215 werden Karels overblijfselen in de kerk opgraven en in een reliekschrijn vol edelstenen en –metaal geplaatst. Op de bovenkant van de kist stond in acht (!) scènes het leven van de keizer uitgebeeld. Naast de “Karlsschrijn” kwam er ook nog een “Marienschrijn” voor de andere Bijbelse relikwieën die de kerk in bezit had. Al die Heilige prullaria deden het zo goed bij de pelgrims dat ze in 1414 een gotische uitbreiding van de kerk mogelijk maakten. Had de Dom eindelijk weer genoeg ruimte om al dat blinkende goud op te stellen. Voor even dan. Uiteindelijk kwamen er zoveel gouden geschenken bij dat een apart gebouw nodig was om alle schatten op te slaan.

Marienschrijn links van het kruis
Marienschrijn links van het kruis

Niet Dom

Vanwege het historische belang van de hofkapel en de geschiedenis van de legendarische Karel de Grote lieten Duitse koningen zich vanaf 936 bijna 6 eeuwen lang in de kerk kronen. Eenmaal gekroond namen ze daarna nog graag even plaats op Karels troon waarna ze vervolgens een hapje gingen eten in de Aula Regia, de Koninklijke zaal van Karels voormalige residentie. Tegenwoordig delen ze er geen kronen meer uit maar is de traditie vervangen door de Karelsprijs. De “beste Europeaan van het jaar” mag de prijs in Aken komen ophalen.

En dat laatste zegt eigenlijk alles. Karel is door de hele geschiedenis heen, tot aan de dag van vandaag, herinnerd als een groot man. In 1165 werd hij zelfs door zijn goede vriend de paus heilig verklaard. Een strijder van het ware geloof die ons verloste van Wodan, oude eiken en ander kwaad. Met zijn christelijke politiek, zijn hervormingen en zijn Saksische slagerij legde hij de basis voor onze huidige Westerse cultuur. Als “Vader van Europa” had hij het begrepen en ik niet. Gelukkig was hij niet Dom en is zijn kerk dat al helemaal niet. Die is zijn plekje op de werelderfgoedlijst meer dan waard. Ech Wel!

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: