Romantici eindigen in Weimar op het kerkhof

Brussel was ons eerste kerstuitje. Een gezellig weekend weg te midden van houten stalletjes, wafels en bier. Maar voor een écht romantische kerst, zo beweerde Ech Nie, moesten we een volgende keer toch naar Duitsland gaan. “Ben jij helemaal besodemieterd?!”, riep ik verontwaardigd. “Ik ga niet naar Mofrika!”

“Wat nou weer?”

“Ja, je denkt toch zeker niet dat ik daar gezellig vrede op aarde ga lopen vieren? Die klootzakken hebben ons mooie Rotterdam gebombardeerd!”

“Dat is 70 jaar geleden, Ech Wel…”

“Ja, dus? We zijn der Krieg nicht vergessen Ech Nie! Die lui hebben ons zoveel kunstjes geflikt, daar krijg je mij dus echt niet meer naar toe, nooit niet!…”

“Ok, Ech Wel dan niet. Wel jammer van al het werelderfgoed dat ze daar hebben…”

Goethes tuinhuis in de sneeuw
Goethes tuinhuis

Tuinhuis

Nog geen twee maanden later heeft Weimar de twijfelachtige eer ons als eerste Duitse kerststad te mogen begroeten. Ech Nie is in d’r element. Kerst is natuurlijk al superromantisch maar vanwege de gevallen sneeuw van de avond ervoor kan ze haar geluk helemaal niet op. Huppelend gaat ze door het witte landschap en roept verrukt; “Kijk nou toch, wat een schattig knibbel-knabbel-knuisje-huisje!” als ze het grijze tuinhuis van Weimars beroemdste inwoner ontwaart. “Dat was het stulpje van Johann Wolfgang Goethe, Ech Nie, ’s lands meest bewonderde poëet en denker. Hij geldt als een van de grondleggers van de Romantiek.”

“Oh geweldig, het lijkt wel een sprookje!”

“Ja magisch hè. Romantici deden er dan ook alles aan om zich even te kunnen terugtrekken uit de realiteit van alledag. Ze kwamen tot rust in de natuur en zochten graag troost onder de schaduw van een overhangende treurwilg of een zacht, kabbelend beekje. Goethe was wat dat betreft niet anders. Zo gauw het drukke hofleven hem even teveel werd, vluchtte hij naar zijn hutje op de hei en mijmerde daar over lang vervlogen dagen en de zaligheid van geluk.”

Romantisch doorkijkje op zacht kabbelend beekje in winters landschap
Zacht kabbelend beekje in winters landschap

De vlucht van Werther

Terwijl we verder over de paden glibberen leg ik Ech Nie uit hoezeer dat vluchtgedrag paste in de romantische tijd waarin Goethe leefde. “Romantici hadden het maar moeilijk met zichzelf. Ze zochten voortdurend naar een manier om aan de dagelijkse sleur te ontsnappen maar raakten even zo vaak gefrustreerd als hun idealen onbereikbaar bleken. Goethe beschreef die onvrede op sublieme wijze in zijn debuutroman; het lijden van de jongen Werther. Het boek gaat over een knul die tijdens zijn reizen smoorverliefd raakt op het knappe meisje Lotte. Omdat zij echter al verloofd is met een ander (een man die Goethe beschrijft als een nuchter, rationeel persoon maar die verder geen enkele emotionele diepgang bezit) blijft zijn hartenkreet onbeantwoord. Het betekent voor de gevoelige Werther meteen einde verhaal. Ontroostbaar en onbegrepen schiet hij zichzelf een kogel door de kop.”

“Lekker romantisch, Ech Wel…”

“Heel romantisch inderdaad. Want hier geldt zelfmoord natuurlijk als de ultieme vlucht! Het boek sloeg in als een bom en maakte Goethe op slag beroemd.”

Romeinse huis in Weimar in de sneeuw
Het Romeinse huis

Even er tussenuit

Behalve de behoefte los te breken uit het burgerlijke milieu stond bij romantici ook de ontwikkeling van het individu centraal. Het verwerven van kennis werd aangeprezen als het hoogste goed en men was er vast van overtuigd dat door zelfontplooiing vrijheid kon worden bereikt. Bildung noemden de Duitsers dat. Vooral het maken van een lange reis werd aanbevolen omdat zo voldoende levenservaring kon worden opgedaan en men bovendien leerde zichzelf te wapenen tegen de complexiteit van de wereld. Goethe onderschreef deze stelling. Teleurgesteld over het verloop van zijn relatie met Charlotte von Stein (vanwege haar getrouwde status bleef zij voor hem onbereikbaar) en gestrest vanwege het harde werken aan het hof, besloot hij er als een ware romanticus even tussen uit te knijpen.

Goethe’s vertrek naar Italië was enerzijds ingegeven door zijn verlangen naar vrijheid en anderzijds om zijn geest met de puurheid van de klassieke kunsten te verrijken. “En aan deze Romeinse villa kan je wel zien dat Goethe bijzonder geïnspireerd terugkeerde”, zeg ik Ech Nie. We hebben net de heuvel beklommen waar het monument opstaat en daarom voeg ik er enigszins jolig aan toe; “Romantiek ten top.”

“Nou inderdaad”, puft Ech Nie, “die steeg hier echt tot ongekende hoogten…”

Goethe café, drinkgelag voor romantici
Even er tussen uit, vluchtgedrag (in een café) is ons bepaald niet vreemd…

Lievelingspark

Vanaf de villa heb je een schitterend uitzicht over het Park an der Ilm, een tuin aangelegd in de Engelse landschapsstijl en met medewerking van Goethe. De weidsheid van het landschap is indrukwekkend. Terwijl we een beetje dromerig voor ons uitkijken, wijs ik Ech Nie meteen even op de vele romantische doorkijkjes, de idyllische ruïne, de sphinxgrotte en de kunstmatige meertjes. “Allemaal bedoeld om een bepaalde stemming op te roepen, om de schoonheid van de natuur te benadrukken en natuurlijk ook om lekker romantisch te doen met je vrouw of minnares.”

“Ach ja”, zwijmelt Ech Nie, “de liefde is toch zo bijzonder…”

Zicht vanuit het park op residentiële kasteel in Weimar
Vanuit het park loop je zo tegen het residentiële kasteel aan

Cultureel superieur

Net als Ech Nie minnekozend naderbij schuift besluit ik door te lopen naar het residentiële kasteel. “Ook door Goethe geromantiseerd zeker?”, vraagt Ech Nie nu ineens gepikeerd. “Zo zou je het kunnen zeggen ja. Het complex fikte in 1774 af en Goethe hielp mee met de herbouw. De klassieke stijl waarin het is vormgegeven was min of meer zijn idee. Romantici bewonderden de harmonie en eenvoud van de antieke bouwkunst en gebruikten de Griekse cultuur als maatstaf voor hun zo vurig gewenste, nieuwe beschaving.”

Duitsland werd daarbij graag vergeleken met het Griekenland uit de oudheid en in diezelfde hoedanigheid gold Weimar als het nieuwe Athene. Romantici zagen allerlei paralellen met de twee verschillende naties en wezen fijntjes op het feit dat ze allebei bestonden uit een versnipperd rijk, (Duitsland omvatte honderden verschillende vorstendommen, Griekenland was een grote verzameling stadsstaten) werden bedreigd door agressieve buurlanden (respectievelijk Frankrijk en het Perzische Rijk) en superieur waren op het gebied van cultuur en morele waarden. “Hè, gadverdamme Ech Wel, daar is toch niks romantisch meer aan?! Als die Duitsers zichzelf superieur gaan vinden dan wordt het meestal een beetje eng hoor…”

Kapel van residentiële kasteel

Romantici hangen aan het verleden

“Jahaa, maar óók dat is Romantiek Ech Nie. Romantici keken namelijk graag terug op die goede oude tijd. Zij geloofden dat vroeger alles beter was en zagen naast de Griekse tijd vooral de middeleeuwen als een glorieuze periode. Toen Napoleon op een gegeven moment besloot Duitsland binnen te vallen, werd de hang naar het verleden helemaal erg. Gemeenschappelijke wortels zouden de eenheid binnen het Duitse volk versterken, zo was het idee, en daarom ging men op zoek naar oude heldendaden uit een ver verleden.”

Al snel kwam men uit bij de Germaanse overwinning op het Romeinse leger (die uit het begin van onze jaartelling) en idealiseerde deze als de belangrijkste triomf ooit. In de schimmige omgeving van het Teutoburgerwoud hadden woeste woudmannen maar mooi hun vrijheid weten te behouden en drie Romeinse legioenen volledig in de pan gehakt. Voor diegenen met een romantische inborst vormde het meteen het ultieme bewijs dat een pure, authentieke levensstijl ver verheven stond boven een modern en decadent bestaan.”

Straat in Weimar, links Goethes stadhuis. Tegenwoordig doet het pand dienst als museum

Nationaal bewustzijn

“Romantici waren tegen vooruitgang?”

“Nogal ja. Zo waren ze bijvoorbeeld ook helemaal vol van het Nibelungenlied. Een middeleeuws heldendicht dat werd neergezet als een nationaal epos. Het was de Duitse versie van de Griekse Elias. Uiteraard voerden romantische thema’s als moed, liefde en wraak de boventoon en kwam uiteindelijk iedereen om het leven in een apocalyptische eindstrijd. Samen met de promotie van vele andere sages en sprookjes ontstond zo bij de gemiddelde Duitser een nationaal bewustzijn dat zich steeds meer afzette tegen al wat Frans was. Niet langer streed men zuiver voor de vrijheid van het individu maar plots was ook de bevrijding van het Duitse vaderland essentieel voor het voortbestaan van de Germaanse cultuur.”

“Is dit nog steeds de Romantiek waar we het over hebben, Ech Wel?”

“Jazeker, al moet ik wel zeggen dat Goethe zelf niet zo’n patriot was hoor. Hij was liever de eeuwige romanticus, de man die de kunst als vluchtplaats gebruikte en die zich niet bemoeide met de steeds nationalistischer wordende politiek.”

Klimop tegen de gevel van het Wittums paleis
Na de brand in het residentiële kasteel werd het Wittums paleis het tijdelijke onderkomen van de hertogelijke familie

Denker ontmoet dichter

De ideale samenleving, het bereiken van eenheid, de poëzie van het leven en het streven naar vrijheid; allemaal onderwerpen die Goethe graag met zijn literaire collega’s bediscussieerde. Weimar functioneerde in die tijd als het centrum van het Duitse schrijversvolk en Goethe poogde met hun hulp continu de zin van het leven te doorgronden. Hij deed onderzoek naar het ontstaan van kleuren, ging op zoek naar de oerplant (volgens Goethe kwam daar heel de natuur uit voort) en was ondertussen ook druk bezig de met het organiseren van vele culturele festiviteiten in het plaatselijke theater. Tijdens al deze bezigheden ontmoette hij op zeker moment ook de dichter Schiller.

Schiller was al net zo’n verstokte romanticus als Goethe. Bij het grote publiek stond hij bekend als de auteur van het toneelstuk die Räuber, een drama waarin twee totaal verschillende broers (de een verdorven maar doordacht, de ander gevoelig maar naïef) de wapens tegen elkaar opnamen. De kiem van het conflict zat hem in de erfenis van pa en de gezamenlijke liefde voor een begeerlijke dame. Verraad, eer en strijd vierden hoogtij en in de finale delfde ook hier weer iedereen het onderspit.

Standbeeld van de twee belangrijkste romantici in Weimar, Goethe en Schiller
Twee romantici in brons gegoten, Goethe en Schiller voor het Hoftheater

Klassiek Weimar

De beide taalkunstenaars konden het na verloop van tijd goed met elkaar vinden. Ze gaven commentaar op elkanders werk, produceerden gezamenlijk allerlei geschriften en dreven de spot met beroepsgenoten die zich hielden aan de starre regels van de literatuur. Uiteindelijk leidde de samenwerking tot het gouden tijdperk van de Duitse geest, een periode die bekend is komen te staan als de Weimarer Klassik.

“Jeetje Ech Wel, wat een romantiek allemaal. Ik wist niet dat ze er hier zo veel van hadden.”

“Ja, zo zie je maar. Zo’n werelderfgoedqueeste is zo gek nog niet…”

“Ehm ja. Maar is het niet eens tijd om zelf ook een beetje romantisch te doen? We hebben tenslotte nog steeds geen kerstmarkt gezien en zo langzamerhand smacht ik werkelijk naar een dikke worst…”

Sneeuw op het familiegraf van Goethe
Familiegraf Goethe

Op naar de dood

“Nog even wachten schat, we kunnen natuurlijk niet het graf van beide grootheden overslaan. Romantici waren namelijk dol op de dood. Ze zagen het als een soort bevrijding, een zalig slot op een aards tranendal. Bovendien vonden ze dat de dood iets aangenaam mysterieus had, romantici voelden zich aangetrokken tot de nevel en schemer die de dood omringden en zagen het als een goede bestemming voor hun teleurgestelde ziel.”

“Maar kerst gaat toch niet over sterven, Ech Wel? Dat is juist bedoeld om de geboorte van het kindeke Jezus te vieren.”

“Daar geloofden Goethe en Schiller niet in, Ech Nie!”

Het einde van een tijdperk

Terwijl vrouwlief achter me aan sjokt (het dartele meisje van weleer is niet meer) vertel ik haar over het lijden van de dichter Schiller; hoe romantisch zijn leven wel niet was, dat die als gevolg van chronische ziekten ondraaglijke pijnen leed en dat die uiteindelijk de geest gaf na zichzelf bijna dood te hebben gewerkt. Zijn overlijden in 1805, op 46 jarige leeftijd, maakte de tere Goethe tot een diepbedroefd man. Alsof hij de helft van zijn bestaan was verloren, verklaarde de denker vertwijfeld.

Als een soort ode aan zijn trouwe kameraad besloot Goethe daarop zijn tragedie Faust af te ronden. Hij was er decennia eerder al mee begonnen en omdat Schiller er altijd bij hem op had aangedrongen dit drama eens te voltooien, leek hem dit een geschikt moment om er definitief een einde aan te maken. Het werd Goethes absolute meesterwerk, een romantisch requiem zonder weerga. “Mag ook wel want het kostte hem ruim zestig jaar om te schrijven!”

Anna Amaliebibliotheek omringd door sneeuw en kale bomen
In de Anna Amaliabibliotheek wordt onder andere de grootste Faust-verzameling bewaard

Faust

Goethes hele leven stond in het teken van vorming, het opdoen van kennis door middel van Bildung. De mens moest zich tenslotte ontwikkelen, zo vond hij, en niet alleen door het lezen van boeken maar juist ook door het maken van verre reizen. Het verleggen van grenzen was immers onontbeerlijk bij het opdoen van levenservaring en daarnaast maakte het je weerbaar tegen de druk van een steeds veeleisender maatschappij. Geen wonder dus dat Goethe zijn hoofdpersoon Faust opvoerde als een ontevreden magiër die niets liever wilde dan de wijde wereld buiten zijn bedompte studeerkamer ontdekken.

Na een vergeefse zelfmoordpoging sloot Faust een pact met de duivel; in ruil voor zijn ziel zou satan hem langs de geschiedenis van de mensheid voeren. De tovenaar was namelijk op zoek naar een diepere kennis en had zich gerealiseerd dat de sleutel tot deze wetenschap ergens in de wereld van het gevoel en de algemene ervaring moest liggen. Aan de hand van de duivel volgde vervolgens een reis door de tijd die begon bij de Griekse mythologie (uiteraard) en die via de middeleeuwen eindigde bij de Industriële Revolutie. Toen satan echter aan het eind van de trip zijn beloning kwam opeisen bleek het onsterflijke van Faust reeds door een Hemelse Heerschaar te zijn meegenomen. Moraal van het verhaal: Streef naar het onbereikbare en God zal zich over je ontfermen. “Nou schat, als dat geen romantisch eind is dan weet ik het ook niet meer!”

romantici tussen kerststalletjes doen zich tegoed aan bratwursten
Voer voor romantici, Glühwein en Bratwurst

Rust in vrede

“Zegt meneer terwijl die over een begraafplaats loopt…”

“Wat nou weer? Dit is het land van denkers en dichters, Ech Nie. Zo wordt er hier over Romantiek gedacht!”

“Dit heeft niks met Romantiek te maken, Ech Wel! Dat snap je toch zeker zelf ook wel?”

“Nou toch is het zo. Die Duitsers schoten zelfs zo ver door in hun romantische idealen dat ze er maar liefst twee wereldoorlogen voor over hadden om ze te bereiken.”

“Komt die weer met zijn eeuwige strijd. Het is kerstmis schat! Vrede op aarde. Kan je nou echt niks beters verzinnen dan kerkhoven en oorlog?”

“Ehm nou ja, ik heb me laten vertellen dat de Thüringse Bratwurst de lekkerste van Duitsland is…”

“Hè, hè! Zie je nou wel, als je even je best doet blijkt dat die Duitsers helemaal zo slecht nog niet zijn. Laten we er nog een lekkere Glühwein bij nemen en dan wordt het waarschijnlijk ook nog eens écht romantisch…”

“Zou je denken?”

“Ech Wel!!”

Wordt vervolgd!


Ook wel eens romantisch gedaan, gefascineerd door de dood of hunkerend naar het onbereikbare? Laat het ons weten in de comments hieronder, we horen het graag!

Tip: een interessant boek omtrent Goethe, Schiller en de Romantiek is: cultuur als macht van Frits Boterman. Wat zo onschuldig romantisch begon, leidde uiteindelijk tot de meest verwoestende oorlog(en) die de mens ooit heeft gekend. Meer hierover in mijn volgende verhaal en het werelderfgoed Bauhaus.

Fijne feestdagen iedereen!!!

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: